BÀI HỌC ĐƯỜNG PHỐ
-Richard Wright-
Richard Wright (1908-1960) là nhà văn nổi tiếng người Mỹ da đen. Tiểu thuyết và truyện ngắn của ông chứa một tỷ lệ tự truyện khá cao, miêu tả tội ác và bạo lực ngự trị đời sống xã hội mà ông đã trải qua thời niên thiếu.
Truyện ngắn dưới đây được rút từ cuốn Black Boy, bản tiếng Pháp đầu đề La rue éducatrice (Bài học đường phố). Đây là tác phẩm được dư luận Hoa Kỳ và thế giới đánh giá cao. Nhân vật trong truyện cũng chính là tác giả lúc 5 tuổi, sống ở khu dân nghèo Memphis thuộc bang Tennessee, Hoa Kỳ…
***
Chiều ấy mẹ nói đã tìm được việc làm, từ nay công việc mua đồ ăn hàng ngày tôi phải lo. Bà dẫn tôi đến cửa hàng thực phẩm đầu phố một lần cho biết đường. Tôi rất hãnh diện với cảm giác mình đã thực sự trở thành người lớn. Xế trưa hôm sau tôi đeo giỏ xuống phố đi về phía nhà hàng. Vừa đến góc phố, một bọn to lớn hơn tôi từ đâu nhào tới tóm chặt cổ tay tôi quật tôi ngã ngửa, giằng giỏ và cướp sạch tiền. Tôi hốt hoảng vùng chạy một mạch về nhà. Tôi kể hết cho mẹ nghe, bà không bình luận gì. Bà kéo ghế ngồi viết tờ giấy ghi mua hàng khác, trao tiền và bảo tôi đi tiếp.
Tôi do dự xuống thang ra phố, chợt liếc thấy bọn vô lại vẫn đùa giỡn ở đầu đường. Lập tức tôi quay cổ chạy rồi chui tọt vào nhà.
– Có chuyện gì thế? – mẹ tôi hỏi.
– Bọn lớn lúc nãy vẫn ở đó – tôi đáp. Chúng sẽ đánh và cướp tiền của con.
– Con tự xoay xở được mà. Nào, nhanh chân lên.
– Con sợ – tôi đáp
– Đi ngay! Con nghe mẹ nói chứ? Đừng bận tâm đến chúng.
Tôi ra khỏi nhà, men theo vỉa hè, quả quyết nhưng bụng ước thầm chúng tha cho mình. Thế nhưng vừa thấy bóng tôi nhô khỏi đầu dốc, một đứa đã gào lên “Thằng nhãi kìa!” Thế là cả bọn xông lại, tôi sợ hãi tụt xuống chạy ngược về đường cũ. Nhưng chúng đã tóm được tôi, quẳng tôi lên vỉa hè. Tôi hét lên rồi hạ giọng van xin chúng; chúng làm như không nghe thấy gì, tất cả xông vào đám đá tôi túi bụi, cướp tiền, dựng tôi dậy, tát bồi thêm mấy cái rồi đẩy tôi về phía nhà. Tôi khóc nức nở. Mẹ tôi đứng cửa đợi.
– Chúng nó đa…nh…đánh con, giọng tôi đứt quãng vì thổn thức, chúng cư…ơp…cướp cả tiền nữa!
Tôi vừa đặt chân lên bậc thang thì nghe mẹ đe:
– Con nghĩ mình được quyền trở về nhà như thế này sao?
Tôi bỗng đờ ra, máu như đông lại, trân trân nhìn mẹ.
– Nhưng chúng lại sẽ tiếp tục đánh đập con – tôi nói.
– Đứng yên đấy – mẹ tôi giận dữ nói. Hôm nay mẹ buộc phải dạy con bài học này, đó là bài học tự vệ. Bà vào nhà trong, tôi đứng đợi, quá khủng khiếp, tôi tự hỏi không hiểu mẹ tôi có chủ định gì đây. Bà quay ra, một tay cầm tiền và tờ giấy kê những thứ cần mua, tay kia là chiếc gậy dài và nặng. Bà trao những thứ đó cho tôi rồi dõng dạc:
– Cầm lấy. Con hãy đi đến nhà hàng mua những thứ kê trong giấy này, còn như bọn lớn giở trò đánh đập cướp tiền như cũ con hãy can đảm chống lại chúng.
Tôi nghe rõ từng lời mẹ nói nhưng thực tình không hiểu vì từ trước đến nay chưa bao giờ mẹ dạy tôi kiểu ấy.
– Nhưng con sợ – tôi nói
– Mẹ không muốn con trở về nhà mà không mua được đồ ăn – bà nói.
– Nhưng rồi chúng sẽ bắt gặp con, lại đánh đập hành hạ con và cướp tiền…
– Vậy tốt hơn hết con hãy ở lại đường phố, đừng về đây nữa!
Tôi leo thang rõ nhanh định trốn lên gác, mẹ kéo lại cho một cái tát. Tôi đứng chết sững, nước mắt ràn rụa, bằng giọng van nài, tôi nói:
– Xin mẹ tha cho con, con hứa mai con sẽ đi…
– Không được! – bà ngắt lời. Đi ngay bây giờ! Khi quay về nếu con không mang theo đồ mua, mẹ sẽ cho con ăn đòn!
Dứt lời, bà đẩy tôi ra hè, chốt cửa, tôi nghe rõ tiếng chìa khóa quay trong ổ. Tôi sợ run lên. Mỗi mình tôi đứng giữa đường phố tối đen và nguy hiểm vì phải đối mặt với bọn vô lại lớn gấp đôi đang rình rập đâu đây. Tôi có hai lựa chọn: trận đòn của mẹ ở nhà và trận đòn hội chợ ngoài phố. Tôi bật khóc, ráng sức nắm chặt cây gậy, quyết định chọn một giải pháp hợp lý. Nếu quay về tôi vẫn không thoát đòn mà còn bị mẹ tống ra khỏi nhà; còn như phải chống trả bọn ngoài phố tôi vẫn có cơ may tự bảo vệ.
Tôi bước chậm rãi dọc theo hè phố, nắm chắc cây gậy, sẵn sàng đối mặt với mọi hiểm nguy. Sau khi trút bỏ sự lo lắng hoảng hốt, tôi thấy dễ thở hơn. Tôi quyết định tiến thẳng đến phía chúng. Một thằng gào lên “Nó đây rồi!” Lập tức chúng vây kín tôi, vung những quả đấm tới tấp về phía tôi.
– Tao sẽ giết chết chúng mày! – tôi đe.
Chúng ập vào tôi. Bị thôi thúc bởi sự ghê tởm, tôi vung tít cây gậy phang trúng đầu một thằng, cú tiếp theo trúng sọ một thằng khác, rồi thằng nữa. Tôi nghĩ, nếu mình ngơi tay chúng sẽ xông vào tiếp nên cứ liên tục phang túi bụi buộc chúng phải sợ và bỏ thói ăn hiếp đứa trẻ như tôi. Tôi nghiến chặt răng, nước mắt đầm đìa; như một kẻ điếc, tôi dùng hết sức không ngừng nghỉ, không nản chí đến nỗi tờ giấy và cuộn tiền rơi khỏi tay lúc nào không biết. Bọn vô lại bị trúng đòn chỉ còn biết gào thét, đưa tay xoa đầu, bỏ chạy toán loạn… Tôi hoàn toàn kiệt sức, đứng lặng ôm gậy, thở dốc, nhưng vẫn đưa mắt theo dõi. Nhưng chúng đã biệt tăm. Tôi cúi nhặt tờ giấy, chỗ tiền và đi mua những thứ mẹ dặn. Trên đường về, tôi vung cây gậy, sẵn sàng chấp nhận mọi thử thách tồi tệ nhất, nhưng không có gì. Đêm ấy, chính tôi là đứa bé da đen đầu tiên đã chiến thắng thứ luật đường phố bẩn thỉu ngay ở khu dân nghèo Memphis này.
TRẦN XUÂN
Dịch từ nguyên văn tiếng Pháp La rue éducatrice
